moje zdziwienia budapeszteńskie
| < Luty 2017 > |
Pn Wt Śr Cz Pt So N
    1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28          

 Creative Commons License
Jeż Węgierski is licensed under a Creative Commons Attribution 3.0 Poland License.
Based on a work at jezwegierski.blox.pl.
RSS
sobota, 18 lutego 2017

Kiedy jakiś czas temu napisałem o swoich wrażeniach po przeczytaniu książki Alberta Wass pt. Adjátok vissza a hegyeimet. Gdy wrzuciłem linka do wpisu na facebooka ciekawy komentarz napisała mi tam Irena Makarewicz, która jest tłumaczką książek Wassa na polski. Wystąpiła w obronie tego pisarza i poleciła mi jego pierwszą książkę pt. Wilczy dół (Farkasverem), za którą Wass otrzymał znaczącą nagrodę literacką Baumgartera (Nota bene, książkę pani Makarewicz przetłumaczyła na polski ale dotąd jej nie wydano). Wassa nie czytają jego krytycy, argumentowała, opinie o nim wygłaszane często opierają się na informacjach z drugiej ręki.

Typowa dla książek Wassa, lekko amatorska okładka książki

Choć myślałem przedtem, że moją przygoda z Wassem zakończy się na jednej lekturze uznałem, że powinienem jednak dać mu drugą szansę i przeczytać Wilczy dół. Niedawno skończyłem lekturę tej książki – i jestem mile zaskoczony.

Farkasverem to, jak wspomniałem, pierwsza książka Wassa a jest jednak dużo lepsza niż jego, znacznie późniejsza, czyli, wydawałoby się, dojrzalsza Adjátok vissza a hegyeimet. Jeśli by te dwie książki miały być reprezentatywne dla rozwoju Wass to wygląda jakby autor z czasem utracił pierwotną wrażliwość, swój słuch literacki, popadł w uproszczenia i zbliżył się do topornawej propagandowości. Rzecz jasna znam tylko dwie książki Wassa i pewnie powinienem uważać z takimi uogólnieniami ale kontrast między tymi pozycjami jest uderzający.

Najpierw trochę informacji o treści książki bo zanim pojawi się po polsku tłumaczenia pani Makarewicz pewnie wielu ludzi z nią się nie zapozna. Akcja tej obyczajowej powieści umieszczona jest wśród węgierskiego ziemiaństwa w Siedmiogrodzie, po węgiersku mówi się o tej warstwie społecznej „dzsentri”. Geograficznie jest to Równina Transylwańska (Mezőség), pod każdym względem głęboka prowincja.

Wass opisuje swoich bohaterów nie oszczędzając ich, postaci zarysowane są ostrym piórem, niekiedy wręcz złośliwie. Główny bohater Jenő to zmarnowany potencjalny talent literacki, obecnie nie zajmujący się niczym poza polowaniami i nadmiernym piciem. Żyje w zasadzie w nędzy bo matka odmawia mu pieniędzy, na papierosy żebrze u służącej. Ta matka to zdziwaczała, zdziecinniała staruszka, którą obchodzą jedynie psy i wilki. Ona też pije za dużo.

W powieści pojawiają się też cwany, prostacki ziemianim z tytułem barona, który chwali się na lewo i na prawo oszukaniem sąsiadki, były wojewoda nie przyjmujący do wiadomości rządów rumuńskich, stetryczałe stare panny i młode kobiety marzące o wyrwaniu się do Klużu czy może nawet Budapesztu.

Akcja książki rozwija się wokół, w większości nieudanych, prób tworzenia małżeństw. Za porażkami stoją nieumiejętność budowania więzi emocjonalnych, w Farkasverem dominują, poza jednym może wyjątkiem, pozbawione uczuć, dysfuncjonalne rodziny. Najbardziej przygnębiający moment to święta Bożego Narodzenia nie tyle pozbawione radości i ciepła ale niekiedy po prostu ignorowane przez bohaterów.

Ważniejsze jednak nawet od braków emocjonalnych są aspekty materialne. Dobrze zapowiadające się związki rozpadają się po tym jak rodziny nie dochodzą do porozumienia odnośnie finansowego zabezpieczenia pary.

Nie jest tak bez powodu: wśród ziemiaństwa odczuwa się zubożenie, obsunięcie społeczne, do którego przyczyniła się niewątpliwie wprowadzona przez Rumunów po zdobyciu Siedmiogrodu, kosztem ziemiaństwa właśnie, reforma rolna.

Łączące się z upadkiem materialnym skarłowacenie ziemiaństwa, jego brak energii twórczej wydaje się być głównym zarzutem Wassa wobec tej warstwy społecznej. Co ciekawe, zwłaszcza w kontekście nacjonalistycznych dzieł Wassa, Rumuni, zwykle schwarzcharaktery narracji węgierskiej, są przez niego umieszczeni zaledwie w tle powieści. Nawet w scenie gdy sąd skazuje byłego wojewodę na grzywnę za uderzenie sąsiada chłopa czujemy, że problem nie leży w tym, że rumuński sędzia skazuje Węgra ale raczej w tym, że przedstawiciel ziemiaństwa nie może zrozumieć, że dalej bezkarnie bić chłopów już się nie da. Może więc za utratą Siedmiogrodu stoi nie tyle agresywność Rumunii a raczej wewnętrzna słabość węgierskich dzsentri? Tak zdaje się mówić Wass.

Matka Jenő czuje pokrewieństwo z psami i wilkami. Psom pozwala włóczyć się po całym domu, i go zanieczyszczać odchodami. Karmi je swoimi posiłkami. Do zwierząt przemawia, rozmawia z nimi sama odgrywając dwie strony wyimaginowanego dialogu. Wyobraża sobie, że łączy ją z nimi jakaś specjalna więź. Tę fałszywą idyllę spotyka gwałtowny koniec gdy wchodzi do zagrody z wilkami a te, podrażnione jej natrętnością, atakują ją i w końcu zagryzają.

Czy to alegoria, na którą wskazuje tytuł książki? Fałszywy romantyzm pokrewieństwa z wilkami i zakorzenionej w naturze witalności Węgrów? Trudno mi powiedzieć ale nic innego mi do głowy nie przychodzi.

piątek, 03 lutego 2017

Index zamieścił bardzo ciekawe wyniki badań opinii publicznej przeprowadzone przez instytut Závecz Research. Wyraźnie widać w nich jak wśród Węgrów orientacja wschodnia przeważa nad zachodnią - europejską. Podaję trzy przykłady.

Pierwszy to popularność przywódców światowych wśród Węgrów. Ferenc pápa to paoież Franciszek, reszty nie trzeba tłumaczyć. Widać, że Putin jest popularniejszy od Merkel.

Drugi to zestawienie tych dwóch polityków i preferencje wyrażane wobec nich przez zwolenników głównych partii węgierskich (MSZP to socjaliści, DK to Koalicja Demokratyczna Gyurcsánya). Widać, że poza wyborcami tej ostatniej partii - nawet w obozie socjalistów - Putin jest popularniejszy od Merkel.

Trzeci to popularność różnych polityków wśród wyborców Fideszu. Tu fascynujące jest zobaczyć, że od Merkel wolą oni nie tylko Putina ale i Erdogana.

Nie sposób się oprzeć wrażeniu, że tradycyjnie proniemieccy i antyrosyjscy Węgrzy zmienili swoje poglądy pod wpływem przekazu płynącego od rządu. Już w 2014 roku Orbán powoływał się, między innymi, na Rosję i Turcję jako swoje wzorce. Wówczas brzmiało to nieco egzotycznie, widać jednak, że obecnie dla coraz większej ilości ludzi przywódcy tych państw stają się idolami - a ich ustrój polityczny wzorem do naśladowania.

czwartek, 02 lutego 2017

Dokładnie dwa lata po poprzedniej wizycie do Budapesztu dziś znów przyjechał Putin. Jak wtedy i tym razem odbył się protest przeciwko tej wizycie, przeciwko zacieśnianiu związków z Rosją i naśladowaniu putinowskiego modelu.

Demonstracja dwa lata temu miała formę marszu od dworca Keleti do placu Kossutha. Przyszło dużo ludzi, kolumna w pewnym momencie sięgała od dworca aż do placu Blaha Luiza.

rusza marsz pod hasłem "Putyin nyet, Európa igen!" - tak było dwa lata temu

Tym razem protest, który organizowała liberalna i proeuropejska partia Együtt (Razem), miał być pikietą na placu Kossutha, w trakcie której wygwizdanoby Putina i Orbána (partia ta ostatnio często organizuje takie gwizdane demonstracje). W ostatniej chwili jednak, powołując się na względy bezpieczeństwa, odwołano uprzednią zgodę i zmuszono organizatorów do przeniesienia demonstracji na róg ulic Bajcsy-Zsilinszky i Markó.

Przyszło kilkaset uczestników, czyli sporo mniej niż dwa lata temu. Czemu - nie ma pewnie jednej odpowiedzi. Wtedy była to pierwsza wizyta Putina w kraju unijnym, agresja na Ukrainę od tej pory spowszedniała, apatia społeczna nie ustępuje, wielu ludziom mogło nie odpowiadać, że organizatorem jest partia polityczna a i do samego miejsca protestu, dzięki zamknięciom wielu ulic w śródmieściu, nie było łatwo się dostać.

Dzisiejsza pikieta

W trakcie demonstracji przemówienia wygłosiło trzech przywódców partii: Viktor Szigetvári, Zsuzsa Szelényi i Péter Juhász. Gdy w oddali pojawiła się kolumna Putina gwizdy, które rozbrzmiewały przez całą demonstrację, osiągnęły maksymalne natężenie. Po przejechaniu kolumny znikła część wyposażonych w sprzęt do rozpędzania manifestacji demonstracyjnie ustawionych na widoku policjantów, których liczba w szczytowym momencie porównywalna była z liczbą uczestników protestu. A sama demonstracja wkrótce sama dobiegła końca.

Transparenty po angielsku ...

... transparenty po węgiersku: "Nie będziemy kolonią" - nawiązanie do hasła rządu używanego w odniesieniu do Unii Europejskiej

Logo organizatorów

"Nie będziemy kolonią" jeszcze raz, tym razem podano instrumenty kolonizacji czyli Gazprom i Rosatom, który ma tu rozbudowywać elektrownią atomową w Paks

Kreatywny angielski

Jak dwa lata temu i tym razem pojawili się Ukraińcy

Przemawia Viktor Szigetvári, napis na transparencie to "Gwiżdzemy sobie na ucisk!"

Przemawia Zsuzsa Szelényi

"Viktor, jesteś zdrajcą", głosi ten transparent. Daty kojarzą się ze zmianą pozycji Orbána z prozachodniej (1989) na prorosyjską (2017)

Jedna z uczestniczek w trakcie gwizdania

A tak na marginesie demonstracja pokazała jak bardzo zanikła znajomość rosyjskiego w narodzie węgierskim, te kłopoty z rosyjskimi literami "И" oraz "Й" nieco popsuły efekt transparentu.

środa, 01 lutego 2017

Siedmiogrodzka jaskinia Büdös (Cuchnąca) znana jest nie tylko z powodów geologicznych czy też dlatego, że mieści się tam mofeta (o innej mofecie było tu) ale także dlatego, że służyła okolicznej ludności jako miejsce samobójstw.

Jama nie jest pochodzenia naturlanego, wydrążono ją jako element działającej tam kiedyś kopalni siarki. Po tym jak zakończono wydobycie tego minerału jaskinia służyła celom leczniczym, i dzisiaj znajdują się w niej ławy dla pragnących poddać się korzystnemu działaniu wydobywających się z niej gazów.

Wejście do jaskini, źródło: wikipedia

W takiej mofecie gazy mają działanie lecznicze gdy oddziaływują przez skórę, wdychane powodują śmierć. Tak właśnie popełniano tam kiedyś samobójstwo: parę haustów powietrza przy ziemi kończyło życie.

Ciekawe, że niejednokrotnie umrzeć tam szli tam starzy ludzie pragnący swoją śmiercią ulżyć rodzinie żyjącej w nędzy. Miało to cały rytuał: pożegnalna kolacja z kurą i palinką, odświętna odzież, samotne wyprawa do jaskini, ubranie pozostawione przy wejściu do jaskni, wyciąganie ciała bosakiem. Samobójców grzebano niedaleko wejścia do jaskini.

Tak zresztą bywało w wielu społecznościach żyjących w skrajnym niedostatku: starzy ludzi nakłaniano by poszli umrzeć na górę, zostawiano ich w szałasie poza wsią, mordowano rytualnym kijem czy też duszono sznurem (przykłady podaję za opracowaniem na temat jaskini, z którego zaczerpnąłem większość podanych tu informacji [HU]).

Na temat rytuału samobójstwa z nędzy oszczędną a zarazem wstrząsającą nowelę napisał węgierski pisarz Ferenc Sánta pt. Było nas wielu (Sokan voltunk). Ten straszny obyczaj przedstawiony jest tu nie tylko jako okrutny akt przymusu społeczności ale zarazem jako dramatyczna ofiara złożona w celu umożliwienia przeżycia przez najbliższych.

Poniżej zamieszczam tłumaczenie noweli. Na jego publikację dostałem zgodę spadkobierców autora i choć blog pisany jest pod licencją Creative Commons ewentualna republikacja tekstu wymaga ich osobnej zgody. 

A sama jaskinia, jakby ktoś chciał się tam wybrać, mieści koło Băile Bálványos (węg. Bálványosfürdő). 

Ferenc Sánta. Było nas wielu


Już trzeci dzień głodowaliśmy, od dwóch tygodni jedliśmy tylko raz dziennie. Matka wydzielała nam już tylko po garstce kaszy kukurydzianej. Garstka kaszy, dwa kęsy, i niczego więcej do następnego dnia. My, dzieci, we czworo leżeliśmy na łóżku pod kocem. Tam się nawzajem grzaliśmy i nie łaziliśmy nikomu pod nogi. Ojciec nie chodził już na dniówki w polu. Dość się napróbował. Dużo było biedaków, mało gospodarzy, dla niego nie starczyło pracy. Siedział przez cały dzień na małym korcu koło pieca. Z rzadka podchodził do nas i zaczynał opowiadać bajkę. Ale tak jak nagle podchodził tak i nieoczekiwanie przerywał. Zwykle mówił wtedy „Jutro dokończę”. I z tym znów zatapiał się w swoich myślach. Nigdy nie kończył. Nie żałowaliśmy. Tyle milczał w trakcie opowiadania, że i lepiej było kiedy siedział na swoim miejscu.


Głód to wielka rzecz. Kto nie go doświadczył ten nie wie. Kiedy dostaliśmy naszą garstkę kaszy i jeszcze na gorąco ją pożeraliśmy, wyskakiwaliśmy z łóżka, łapaliśmy wielką deskę, na której matka dzieliła kaszę i jak kto mógł, palcami, nożem, zdrapywaliśmy z niej co tylko się dało, i jedliśmy. Mimo, że więcej było tam drzazg niż jedzenia. W taki głód każda gęba się liczy. Im więcej tym większy problem. A nas było przecież dosyć.


Pewnego wieczoru dziadek, który miał ponad siedemdziesiąt a może nawet ponad siedemdziesiąt pięć lat, nie zjadł swojej porcji ale przyniósł ją nam do łóżka. Dużą, pomarszczoną dłonią rozdzielił jedzenie pomiędzy nas a my rzuciliśmy się na nie jak kurczaki. Nie zastanawialiśmy się czemu daje nam swoją porcję, niczego nie mówiliśmy. Patrzyliśmy tylko zdumionymi oczymi - i jedliśmy. Jeden ojciec zabrał głos. Spojrzał zapadniętymi, szarymi oczyma na dziadka. Potem odwrócił się do ognia w piecu i powiedział: Z pewnością dobrze robicie, ojciec. Też pomyślałem, że ma rację, nawet jeśli mało było tego to i tak dobrze było dostać ten dodatkowy kęs, nic innego mi do głowy nie przyszło. Dziadek dalej wyskrobywał resztki kaszy z miski i jakby sam do siebie cicho powiedział.


-Tak uważasz Ferkó?


-Tak!, odpowiedział ojciec.


Matce wypadła z rąk balia, a my wszystcy spojrzeliśmy w jej stronę.Z przerażeniem na twarzy patrzała na rozmawiających, to na ojca, to na dziadka, jakby jej samej tu nie było. Potem jej wzrok spotkał się ze wzrokiem ojca i powoli odwróciła się jak wtedy gdy uświadamiała sobie, że wtrąca się w sprawy nie dla kobiet. Dziadek wytartł dłonie w spodnie. Potem zaczął poprawiać nam poduszkę pod głowami. Robił to tak wolno i starannie jakby był niańką lub przynajmniej matką. Jego ręce były jeszcze pod naszymi głowami kiedy odwrócił się i ruszył ku ojcu. Kiedy doszedł do pieca, pochylił się i zaczął łamać gałęzie. Jedną po drugiej, starannie je układał a kiedy skończył odezwał się do ojca.


-W przyszłym roku spróbuj ćwiartki pola Andrása Kácsy. Inaczej i tak nie da. Dobra ziemia ten Fehér Martok, wtedy możesz uprawiać pole Feriego.


Ojciec nie patrzał nie niego, włożył coś między zęby i żuł.


-I przemyśl to co ci powiedział Jani Tótos. Woźcie wodę mineralną do miasta. Za trzy lata możecie mieć konie.


Ojciec tylko milczał. Stara gadka dziadka. Woda mineralna i Fehér Martok. Kiedy indziej ojciec nie pozwoliłby mu skończyć, ale teraz milczał a my ze zdziwienia zupełnie nie wiedzieliśmy co powiedzieć. Dziadek też pewnie pomyślał, że daremnie próbuje bo wstał i położył rękę na ramieniu ojca.


-W takim razie, nie zwlekajmy, Ferkó, synu, słyszysz mnie?


Ojciec wstał, wzdrygnął się nieco i spojrzał na niego jakby mówił do matki.


-Gotujcie się. Resztą ja się zajmę.


Widziałem, jak matka stoi w drzwiach i płacze, jakby była na pogrzebie, i jak ojciec wstaje, sięgą do wieszaka, zdejmuje kurtkę i futrzaną czapkę. Jednocześnie jakby zdejmował ją i nie zdejmował, zachowywał się jak ktoś kto wie, że czeka go bicie jak czegoś nie zrobi. Zarzucił sobie na ramiona kurtkę, choć nie miał tego w zwyczaju, i nie oglądając wyszedł przez drzwi.


Byłem już wtedy sporym chłopakiem i patrzałem co to wszystko się dzieje. Patrzałem aż naraz poczułem koło siebie dziadka.


-Słuchaj tylko, to gniazdo, które pokazałem ci na zboczu Bálványosu przyniesiesz potem?


Patrzał na mnie i wyglądał jakby płakał.


-A tę gałąź bzu co jest dobra na procę zetniesz?


Patrzałem i nie wiedziałem co myśleć.


-A na wiosnę wykurzysz tego pięknego, silnego lisa co ci go pokazałem? Zrobisz to, Ferike?


Patrzałem i nie mogłem zdecydować czy ma łzy w oczach. Spojrzałem na matkę ale nie spotkałem jej wzroku. Zwróciłem się do dziadka.


-Co ci jest, dziadku?


Nie patrzał na mnie. Trzymał fujarkę, którą wyciągnął spod poduszki, dotykał jej dziurek, głaskał, jakby to nie on ją kiedyś zrobił. Podniósł do ust ale zanim w nią dmuchnął, odłożył. Podszedł do matki.


-Daj mi niedzielne ubranie, Anno.


Dotąd wszystko było dość dziwne ale teraz wogóle nie wiedziałem co myśleć o zachowaniu ojca, matki, dziadka. Bo matka otwarła skrzynię i po kolei wyjmowała odświętne ubranie dziadka. Portki, koszulę, pończochy. I tak uprzejmie mu je podawała nie jak ktoś komu kazali ale jak wtedy kiedy nas, dzieci, ubiera do kościoła. Dziadek wszystko to ubrał. Przetarł twarz wodą i usiadł do stołu. Wyglądało to jakby przyszedł w gości. Nie patrzał ani do góry ani do dołu tylko tak siedział sam w sobie, ręce położył na kolana, raz i drugi pociągnął nosem i tylko wtedy się ruszał kiedy obcierał nos wierzchem dłoni. Nie patrzał ani na matkę ani na mnie.


Matka nalała wody do dużego garnka i wstawiła go na ogień. Po co jednak, nie wiedziałem. Bo  przecież kaszę wcześniej zrobiła, żeśmy już ją zjedli. Bo ojciec oko by jej chyba wybił gdyby znów nastawiła kaszy. Tak jej nieraz groził kiedy z litości próbowała ukradkiem dać nam coś więcej do jedzenia.


Kiedy wrócił ojciec, matka i dziadek dalej zachowywali się jak dotąd. Jedno udawało gościa a drugie gotowało mu wodę. O ojcu od razu widać było, że musiał strasznie kombinować. Pod pachą miał kurę, ładną, nakrapianą, w ręku palinkę. Te rzeczy mógł tylko dostać na kredyt, sam nie wiem kto mógł być taki głupi by mu je dać. Kurę wręczył matce, palinkę postawił przed dziadkiem. Zdjął kurtkę i usiadł do stołu jak ktoś kto od świtu pracował. A przecież przez cały dzień tylko grzał się przy piecu.


Milczeli kiedy kura się gotowała. Ojciec obcinał paznokcie scyzorykiem, dziadek pił.


Z garnka wydobywał się taki zapach, że aż ślina zbierała mi się ustach, szturchaliśmy się pod kołdrą, poprawialiśmy nogi by było miejsce dla garnka. Nie dostaliśmy jednak ani kęsa. Dziadek zjadł wszystko do ostatniego kawałka. Popatrzał na nas i w pewnym momencie chciał nam coś dać. Ale ojciec chwycił go za rękę wyraźnie zły na niego.


-Ich zostawcie, jedzcie, to wszystko dla was.


Gdyby wszystko co robili nie było tak głupie i niezrozumiałe jak nigdy dotąd, na pewno bym się rozpłakał. Ale tak ze zdziwienia nie byłem w stanie. Gapiłem się tylko dziadek je, jak rozrywa palcami mięso spuszczając wzrok tylko gdy poczułam na sobie wzrok ojca. W tym wzroku było lanie, wielkie lanie. W ciszy jaka obsiadła dom słychać było tylko sapanie i mlaskanie dziadka. Zjadł wszystko, do ostatniego kawałeczka.


Matka zaczęła sprzątać ze stołu ale dziadek nie czekał aż skończy, wstał, wziął buty, kurtkę i siekierę. Ojciec stał za nim z wyciągniętą twarzą jak się stoi przed księdzem. Nagle dziadek podszedł do drzwi jakby się bał, że ktoś mu je zamknie. Otworzył, na wpół był już na zewnątrz kiedy nagle uspokoił się i zawrócił. Wstydliwie, jak to robią podczas lamentowania na pogrzebach, zaczął gładzić wąsy. Widziałem teraz, że trochę płakał. Spojrzał na matkę a potem na mnie. Matka podeszła do mnie. Ubrała mnie, ojciec nie sprzeciwił się mimo, że nigdy przedtem na to nie pozwalał.


Wyszliśmy w ciemność. Noc była pełna gwiazd. Zimno było bezlitosne, powietrze jakby zamarzło. Ojciec stał z gołą głową, ja w kapciach brata i nie myślałem o tym jak marznę. Wszystko to było tak strasznie dziwne, płacz ściskał mnie za gardło jak w chwilach kiedy jest jakiś wielki problem, dom się pali albo mnie ktoś pobił. Nie spuszczałem oka z postaci dziadka. Stał na schodkach prowadzących na ganek. Jedną rękę miał w kieszeni, drugą trzymał mocno siekierę jak kiedy człowiek boi się niedźwiedzia. Właśnie tak. Tak to właśnie było. Ojciec stał nieruchomo. Patrzył w inną stronę a przecież wiele nie było widać. Po dłuższym czasie dziadek przerwał ciszę.


-Jutro rano przyjdźcie, wszystko tam zostawię.


Ojciec tylko głowę odwrócił w stronę nieba jakby liczył gwiazdy. Dziadek powiesił sobie siekierą na ramieniu i pożegnał się.


-Z Bogiem, synu.


Ojciec poruszył się, spojrzał na ziemię i rzucił jakby do niej mówił.


-Z Bogiem.


A kiedy dziadek ruszył bardzo cicho dodał.


-Uważajcie na siebie.


Patrzałem za dziadkiem kiedy ruszył drogą w stronę zauąka, chciałem krzyknąć, że nie pożegnał się, krzyknąć „Z Bogiem”. Już chciałem popędzić do niego kiedy zatrzymał się. Przestępował trochę z nogi na nogę aż wreszcie zawrócił. Ledwo było go słychać jak poprosił.


-Ferike … Pozwólcie, niech mnie odprowadzi ...choć troszkę!


Ojciec obejrzał mnie od od futrzanej czapki na mojej głowieaż po buty jakby dopiero teraz mnie zauważył.


-Pędź do dziadka!


Dziadek stał nieruchomo i kiedy dobiegłem do niego, chwycił mnie za rękę. Ruszyliśmy zupełnie jak wtedy gdy szliśmy na maliny i po drodze opowiadał mi bajki, pokazywał to i tamto, jak zbierać jajka, szukać miodu, gdzie można znaleźć kozibród czy inne zioła. Ale teraz niczego nie mówił. Szedł bardzo powoli i mocno ściskał mi rękę jak wtedy kiedy w bajce był ważny moment. Potykałem się idąc przy nim bo patrzałem na niego i nie mogłem zdecydować, oszalał czy też coś mu się stało, i chciałem powiedzieć mu by tego nie robił bo zaraz będę płakać. Zatrzymał się przy płocie. Kucnął. Patrzał przez chwilę a potem trzy razy splunął na krzyż jak to robią przy nowonarodzonym albo chorym dziecku by odgonić nieszczęście. Pocałował mnie, czego przedtem nigdy nie robił, i jakimś brzydkim, ochrypłym głosem powiedział.


-Wracaj i powiedz matce, żeby cię pilnowała bo mnie już nie zobaczysz.


Wyprostował się szybko jakby go ktoś zawołał. Więcej nie spojrzał już na mnie i zanim się obejrzałem ledwie go było widać w śniegu, który w międzyczasie zaczął padać, szedł i znikł między drzewami gdzie już się zaczynał las. 


Ojciec stał tam gdzie go zostawiłem. Tak samo patrzał w niebo, posłał mnie do domu samego.


Mali już spali, matki nie było w izbie. Usiadłem na miejscu dziadka i kiedy ojciec wszedł spytałem, bo już dalej nie mogłem tego trzymać w sobie: dziadek kiedy wróci?


-Wtedy kiedy nie będziesz się pytał! - odpowiedział i był bardzo zły. Oczy mu się zwęziły, chodził tam i z powrotem jak skuty łańcuchem niedźwiedź trzymany przez człowieka z kijem. Brał to ręki to i tamto ale zaraz odkładał, aż wreszcie usiadł na korcu. Zaczął patrzeć się na ogień. Kiedy matka przyniosła gałąź zaczął dokładać drewno do ognia. Tylko kładł i kładł. Zrobił w piecu taki ogień jakiego jeszcze nie widziałem. Płomienie wychodziły górą, strzelały w drzwiczkach jak pioruny, iskry kręciły się, sypały jak ogień piekielny. Cały piec skrzypiał i stękał. A on tylko siedział i dokładał do ognia z takim strasznym wyrazem twarzy, że aż pomyślałem, że jak tylko mrugnę to mnie na pewno zatłucze na śmierć.


W drzwiach rozległo się tupanie, matka wyszła przyjąć gościa i wróciła z Ignácem Csűrösem. Dziadkiem Kelemena, kolegą dziadka.


-Dobry wieczór!


-Witajcie – powiedział ojciec ale nie poruszył się tylko zamknął drzwiczki od pieca. Matka przetarła krzesło i dziadek Ignác usiadł opierając się na lasce. Nikt się do niego nie odzywał, a widziałem, że strasznie chce rozmawiać. Kręcił się, chrząkał, mrugał starymi oczami a że długo nikt na niego nie zwracał uwagi, w końcu sam się odezwał.


-Gdzie jest twój ojciec?


Ojciec nie patrzał na niego.


-Widzicie, że go tu nie ma.


Dziadek Ignác wyciągnął tytoń ale potem jakby zapomniał czego chciał i nie zapalił. Rozejrzał się. Popatrzał na nas, na twarz matki, w końcu na krzesełko gdzie zobaczył ściągnięte powłoczki dziadka. Jakiś czas się im przypatrywał, potem zaczął gmerać w trepach swoją haczykowatą laską i nie patrząc na nas zapytał.


-Czy to prawda, że poszedł?


Ojciec podniósł głowę.


-Niby dokąd? - zapytał i spojrzał dziadkowi Ignácowi prosto w oczy.


-Do Cuchnącej – odpowiedział.


Serce mi walnęło jakby mnie ktoś uderzył. W gardle zrobiło mi się tak sucho jakby mi zawiało do gardła. Kołdra zrobiła się gorąca jak rozpalone żelazo.
Och, Cuchnąca jaskinia. Ci co tylko łyk powietrza tam zaczerpnęli dusili się natychmiast. Stamtąd się żywym nie wychodzi. Jak wleci tam ptak to już nie wyleci, zdycha. Dziadek też umrze. Kiedy odchodził ojciec powiedział mu by uważał na siebie. A on nie wróci. Tam właśnie poszedł, i ojciec tego chciał, i matka się temu nie sprzeciwiła – o ile sami go tam nie posłali. Oj, mój Boże, dziadek! A oni nie lecą za nim, nie próbują nawet go zawrócić, a ja też nie mogę. Miesiąc temu ktoś  opowiadał o jaskini, że tak to jest, że tak trzeba. A ja nie wiedziałem, że to też to robią, że tak go szykują. I to akurat mój dziadek. O Boże, gdzież on może być teraz? Na pewno minął już Uzonkę. Pewnie ławy świerkowe też. A tam bywają wilki, żeby tylko nic mu się nie stało, żeby go tylko żaden nie zaatakował. Płacz mnie porwał, tchórzliwie, zarkałem tylko by ojciec nie zauważył.


Ojciec spojrzał na dziadka Ignáca.


-Skąd to wiecie?


-Áron, syn, powiedział mi. Mówią, że byłeś w karczmie po palinkę. Kurę też widzieli u ciebie.


-Prawda – odpowiedział ojciec, i znów był taki jak przedtem. Nawet otworzył drzwiczki pieca by sprawdzić ogień.


-Dawno poszedł?


Ojciec więcej już nic nie powiedział. Przestał zwracać uwagę na Ignáca Csűrösa. Matka odezwała się, głos ledwo przechodził jej przez gardło.


-Będzie to już z kwadrans.


Dziadek Ignác kiwnął głową, wstał i ruszył do wyjścia. W otwartych drzwiach odwrócił się, spojrzał na nas i spytał matki.


-Pocałował ich?


-Żadnego – odpowiedziała matka i zaczęła ocierać oczy fartuchem.


Kiedy matka wróciła, usiadła i zaczęła szyć. W ojca znowu coś wstąpiło bo napalił jeszcze bardziej niż poprzednio. Nie byłem w stanie się odezwać, niczego też nie mówiłem. Zasnąłem od wielkiego płaczu.


Ojciec wstał rano. Wyglądał jakby oka nie zmrużył przez całą noc.


-Zbieraj się, idziemy do lasu naciąć drzewa.


Miał rację bo w domu nie było już w ogóle drewna, wszystko spalił w nocy. Do południa cięliśmy drzewo, a mnie po głowie wciąż chodził dziadek. Nie wiem o czym myślał ojciec ale ani razu mnie nie uderzył choć przecież nawet zaciąłem się w palec.


Kiedy powiedział „idziemy” ruszyłem w kierunku ścieżki. Zawrócił mnie „Nie tędy!” I ruszyliśmy skalistym zboczem w stronę Cuchnącej. Serce mi wyło jak dzwon bijący na trwogę. Szedłem śladami ojca. Nie trzymał mnie za rękę jak to zwykle robił dziadek.


U wejścia do jaskini zobaczyliśmy wszystko. Pięknie złożone koszula, portki i kurtka, wszystkie rzeczy dziadka. Na samej górze leżała futrzana czapka przyciśnięta dużym kamieniem. Siekierę zabrał ze sobą. Taka mała była ta kupka jakby nie były to rzeczy dziadka. Wyglądały jakby były za małe dla niego.
Ojciec pochylił się i zaczął po kolei podawać mi wszystko. Gdy sięgnął po czapkę coś z niej wypadło i potoczyło się daleko po śniegu, zobaczyliśmy co to: było to udko kury. Nie byłem w stanie ruszyć się po nie. Ojciec podniósł je. Ważył je na ręku a potem delikatnie, łagodnie jakby to był pisklak wsunał mi do torby. Podszedł do mnie. Dotąd nigdy tego nie robił, a teraz wierzchem dłoni pogładził mnie po twarzy.


-W domu zjesz – powiedział – teraz jest zamarznięte.


Nie wspomniał, że w domu jest nas więcej rodzeństwa, bo wiedział, że byłem ulubieńcem dziadka.


Niżej, bliżej dna jaskini, czerniła się inna kupka rzeczy. Rozpoznałem je. To były rzeczy Ignáca Csűrösa. Dotąd nikt nie przyszedł po nie, a może i potem nikt się nie pojawi, bo widać było, że to dziura na dziurze, nikt nie dałby za nie złamanego grosza.

niedziela, 29 stycznia 2017

Putin się zbliża - niedługo odwiedzi Budapeszt - a HVG skomentowało tę wizytę piękną okładką pod powyższym tytułem.

Całujący się Orbán i Putin dla osób pamiętających okres przełomu 1989/1990 kojarzą się jednoznacznie z ówczesnym plakatem Fideszu Wybierzcie sami (Tesszék választani).

źródło: wikipedia

Tam lekcji języka rosyjskiego oddawali się Breżniew i Honecker skontrastowani z młodą, wolną od takich perwersji, parą reprezentującą Fidesz. (Swoją drogą, mało ludzi na Węgrzech wie, że w Rosji przyjęte jest całowanie się w usta na znak przyjaźni bez kontekstów erotycznych).

Nie pierwszy to raz kiedy HVG nawiązuje do płakatów z tego okresu by wykazać jak bardzo zmienili się od tamtej pory Fidesz i sam Orbán. Wcześniej wykorzystał do tego inny kultowy plakat Towarzysze, koniec!

Obie okładki kąśliwe i dowcipne, jednak jeśli pomyśleć o wolcie odnośnie do stosunków Węgry-ZSRR/Rosja czy też Węgry/zachód, którą wdraża obecny rząd mniej jest już do śmiechu.

wtorek, 24 stycznia 2017

Napisałem dopiero co o kampanii Wolny wieszak i co chwila dowiaduję się o innych przykładach podobnych akcji, niekiedy inspirowanych przykładem węgierskim (głównie w komentarzach na blogu i facebooku).

Najciekawszy bodajże, i chyba wcześniejszy niż węgierski, przykład pochodzi z Azji. Tam akcja nazywa się Wall of Kindness, pojawiła się w Iranie by rozprzestrzenić się potem do Chin i Pakistanu. Przeczytałem o tym w Global Voices, zachęcam wszystkich do przeczytania postu na ten temat - stąd pochodzą poniższe zdjęcia.

Wall of Kindness w Iranie ...

... w Chinach ...

... i w Pakistanie.

Wszędzie są biedni, wszędzie są też ludzie, którzy im pomagają.

niedziela, 22 stycznia 2017

Wolny wieszak to nie ruch antyaborcyjny czy też pro-choice ale nazwa nowej, oddolnej i spontanicznej kampanii charytatywnej zrodzonej na Węgrzech (po węgiersku Szabad fogas, strona facebookowa tu).

Pomysł jest banalnie prosty: jeśli masz zbędne ciepłe rzeczy możesz je wywiesić na wieszaku w jakimś miejscu publicznych. Ci, którym mogą się przydać po prostu je sobie zabiorą.


Kampania jest już obecna na całych Węgrzech, a jak pokazuje poniższa mapa, zaczęła się wylewać poza kraj, przede wszystkim na tereny gdzie mieszkają Węgrzy.

Wieszaki z ubraniami pojawiają się również na placu Klauzála. Za każdym razem ktoś po prostu wiesza je na płocie parku.

Płot z wieszakami, z tyłu widać bezdomnych gromadzących się na bezpłatny niedzielny obiad rozdzielany przez inicjatywę Heti Betevő.

Chwilę po zrobieniu zdjęcia pojawił się bezdomny, który zabrał się za przymierzanie jednego z płaszczy

Przymierzalnia pod gołym niebiem.

Zabrał go, pozostałe płaszcze zniknęły w ciągu paru godzin.

Brawo Węgrzy. Może warto spróbować czegoś takiego też w Polsce?

wtorek, 03 stycznia 2017

Ponieważ ze wszystkich krajów zachodnich jedynie Wielka Brytania wymagała wiz dla obywateli Kostaryki następnego dnia rano poszedłem do ambasady brytyjskiej. Przyjął mnie nieprzyjemny, suchy biurokrata, Mr. Plummer. Kiedy położyłem przed nim telegram od Carvera zapytał: czego szuka obywatel Kostaryki w Londynie, na spotkaniu pisarzy węgierskich? Wyjaśniłem mu, że jestem uchodźcą węgierskim. Aha, czyli był pan faszystą, spytał. Powiedziałem mu, że od 14 lutego 1943 roku do 16 grudnia 1945 roku służyłem w armii amerykańskiej. Widziałem, że mi nie wierzy. W takim razie jest pan komunistą? Siedziałem przez trzy lata w obozie koncentracyjnym w Recsku. W to też nie uwierzył, lub też nie wiedział co to Recsk. Proszę przyjść jutro po wizę. Następnego dnia wizy nie dostałem. Dlaczego? Nie musi wyjaśniać.

Ten fragment wspomnień pisarza i działacza politycznego Györgya Faludyego, wówczas obywatela Kostaryki. Przytoczyłem go bo brytyjski biurokrata niezdolny do wyobrażenia sobie, że Węgier może nie być ani faszystą ani komunistą to postać symboliczna. I to nie tylko w odniesieniu do cudzoziemców, często mam wrażenia, że i sami Węgrzy tej swojej tradycji nie poddającej się żadnej ze skrajności sami nie są świadomi.

Najnowsza historia węgierska jest dla Węgrów nieco wstydliwa. Lista jest znana: przegrana pierwsza wojna światowa zakończona Trianonem, oficjalna polityka antysemityzmu, rewizjonizm prowadzący do związania się z Hitlerem w czasie drugiej wojny, klęska w bitwie nad Donem, rządy strzałokrzyżowców i rola w Holocauście, powojenne retorsje Armii Czerwonej, brutalnie zaprowadzony komunizm czy zmiażdzone powstanie 1956 roku. Nawet jaśniejsze punkty tego okresu jak relatywny gospodarczy dobrobyt lat 70-tych i 80-tych czy też piłkarska złoty jedenastka skażone są ich komunistyczną proweniencją.

W tej sytuacji Węgrzy najczęściej milczą o historii ewentualnie odwołując się do pewnych okresów czy osób półgębkiem, między wierszami jak wtedy gdy przy rekonstrukcji placu Kossutha zdecydowano, że przywrócona zostanie jego forma sprzed 1944 roku pośrednio nawiązując do ery Horthyiego wówczas zakończonej czy też masowo stawiając pomniki nacjonalistycznemu pisarzowi Albertowi Wassowi.

Ta wstrzemięźliwość jest psychologicznie zrozumiała. Mniej zrozumiałe jest ignorowanie tego co najlepsze w węgierskiej historii okresu ostatniego uosabianego przez postaci, które opowiedziały za wartościami demokratycznymi i humanistycznymi odrzucając zarazem ekstremizm faszyzmu i komunizmu; w sumie takie zachowanie wzmacnia stereotyp Węgrów jako albo faszystów albo komunistów

Parę przykładów: pisałem kiedyś o Gáborze Sztehlo, pastorze ewangelickim, który w okresie Holcaustu ratował dzieci żydowskie a po wojnie zajmował się dziećmi strzałokrzyżowców.

Inną taką postacią jest wspomniany György Faludy. Ten poeta zyskał sławę jeszcze przed wojną dzięki swoim tłumaczeniom ballad Francois Villon, a trzeba wiedzieć, że wówczas literaci niejednokrotnie cieszyli się popularnością równą temu czego obecnie zaznają celebryci. Ze względu na swoje antyhorthystowskie poglądy niedługo przed wojną zdecydował się na emigrację. Żył we Francji, północnej Afryce i Stanach Zjednoczonych, gdzie wstąpił do armii. W międzyczasie działał w węgierskiej prodemokratycznej emigracji.

Po wojnie powrócił na Węgry, pracował tam jako dziennikarz, zaangażowany był też w działalność partii socjaldemokratycznej. Zaaresztowany trafił do obozu koncetracyjnego w Recsku, spędził tam parę lat. W czasie powstania 1956 roku uciekł do Austrii i aż do 1987 roku żył na emigracji, gdzie aktywny był wśród kręgów antykomunistycznych a zarazem sprzeciwiających się tradycji horthystowskiej. Wydał tam głośną książkę Pokolbeli víg napjaim (Piekielnie wesołe dni – po polsku ukazały się tylko fragmenty tłumaczenia tej książki w Karcie), w której opisał swoje lata na emigracji, powrót na Węgry, aresztowanie, śledztwo i pobyt w obozie.

Piekielnie wesołe dni - nieco węgierski odpowiednik Innego świata, książka zdecydowanie warta wydania po polsku. Kolejne tomy wspomnień nie są już tak ciekawe.

Zmarł niedawno pozostając w pamięci raczej ze względu na swój skandalizujący tryb życia niż twórczość czy działalność polityczną: nie krył się ze swoim biseksualizmem, a jego ostatnia, czwarta, żona była młodsza od niego 65 lat.

Jeszcze inną taką, moim zdaniem niedocenianą, postacią jest siedmiogrodzki biskup Márton Áron. Żył w południowej części regionu, która po arbitrażu wiedeńskim pozostała przy Rumunii. Potrafił zabrać głos przeciwko prześladowaniom żydów przez Węgry, aktywnie zresztą pomagał żydowskim uciekinierom, a także upominać się o prawa Węgrów w Rumunii. Szykanowano go w obu krajach. Był bardzo popularny, i kiedy go aresztowano zrobiono to podstępem bo władze rumuńskie bały się, że w przypadku publicznego zatrzymania może dojść do zamieszek. Spędził sześć w ciężkim więzieniu, niezłamany odrzucając wszystkie propozycje współpracy składane mu przez rząd. Później przebywał w areszcie domowym, w końcu, uznawszy beznadziejność dalszych prześladowań, władze i z niego go zwolniły. Więcej można o nim poczytać tu [HU.]

Specjalnie przytoczyłem postaci o różnych życiorysach: Áron był seklerskim katolikiem, Faludy pochodził ze zasymilowanej rodziny żydowskiej a Sztehlo to ewangelicki pastor. Dla każdego coś by się znalazło

Takich postaci jest rzecz jasna dużo więcej. Mają one nawet swoje ulice, pomniki czy tablice pamiątkowe, ale pozostają na marginesie świadomości społecznej zamiast być kultywowanymi jako uosobienie wartości, do których Węgrzy chcieliby nawiązywać. Przeszłości zmienić nie można ale można wybrać to co się w niej odrzuca i to co stanowi tradycję, z której się czerpie. Szkoda, że Węgrzy są tak mało dumni z tego czym akurat mogliby się szczycić.

czwartek, 29 grudnia 2016

Postanowienia noworoczne: otworzyłem profil na instagramie. Wrzucać tam będę zdjęcia rzeczy, które mnie zaciekawiły czy zdziwiły, z krótkim komentarzem - dla odmiany po angielsku. Na początek takie zdjęcie:

To mój ulubiony i najśmieszniejszy odcisk stopy na alei gwiazd na ulicy Nagymező (przed Instytutem Polskim). Tak, Géza Hofi był humorystą:)

Zachęcam do subskrybowania mojego instagrama - będzie świetnie!

poniedziałek, 05 grudnia 2016

Sałatka witaminowa (vitaminsaláta) nie zalicza się do klasyków węgierskich tradycji kulinarnych. Ten kulinarny dysydent reprezentuje raczej próbę reformy kuchni węgierskiej poprzez zwiększenie w niej roli jarzyn.

Sałatka, a właściwie sałatki bo mowa jest o kategorii dań a nie konkretnej potrawie, oznacza po prostu surówkę lub też dowolną sałatkę, w której pojawią się jarzyny. Przykłady można sobie obejrzeć na popularnej węgierskiej społecznościowej plaformie kulinarnej NoSalty, nie potrzeba to tego znać języka.

Obrazki i przepisy miło pooglądać, mnie sałatka zaciekawiła jednak raczej ze strony językowej. Bo choć istnieje sałatka „witaminowa” to daremnie szukać „kalorycznego” kotleta czy ciastka – choć takie jak najbardziej istnieją. Tu się podkreśla ten dość techniczny aspekt żywienia, tam nie: skąd ten brak symetrii?

Wydaje mi się, że sałatka swym istnieniem niechcący potwierdza znany skądinąd fakt, że defaultem kuchni węgierskiej są dania ciężkie, niezdrowe, wysokokaloryczne – i ubogie w witaminy. Jedzenie jarzyn ma dla Węgrów posmak medyczny: jemy je w celach zdrowotnych, by pobrać witaminy lub też schudnąć (wyjątkiem są tu főzeléki, co do których jednak tylko z rzadka pada opinia o ich walorach zdrowotnych). To, co się je bezprzymiotnikowo („normalnie”) jest zdrowotnie nienajlepsze. Albo zdrowo albo smacznie – wybór należy do ciebie.

Typowa sałatka witaminka, źródło: NoSalty

To też sałata witaminka, źródło: NoSalty

I tak może być sałatka witaminka, źródło: Deliveri

 
1 , 2 , 3 , 4 , 5 ... 106