Menu

Jeż Węgierski

moje zdziwienia budapeszteńskie

Wpisy otagowane : jezyk-wegierski

wiele mówiące słowa

jezw

Zaciekawiły mnie ostatnio słowa, których pozornie oczywisty, lustrzany odpowiednik w tłumaczeniu ma inne, bywa, że radykalnie odmienne, znaczenie lub kontekst w drugim języku, rzecz jasna chodzi mi o polski i węgierski. Mam trzy przykłady takich słów.

Węgierski polgári to po polsku mieszczański. Przy czym po węgiersku używa się tego słowa z pełną afirmacją, jest więc polgári mieszkanie czy też polgári rodzina i jest to cool. Tak na marginesie węgierska inteligencja kulturalnie zawsze aspirowała, także w czasach socjalistycznych, do bycia właśnie polgári, w Polsce analogiczne aspiracje odnosiły się do szlachty. Powiedzmy zatem po polsku: pochodzi z mieszczańskiej rodziny, mają mieszczańskie mieszkania – toż to już wstyd i poruta. To samo, słownikowo, słowo, a inny kontekst znaczeniowy.

Albo weźmy takie węgierskie igénytelen. W słowniku to sympatycznie brzmiący niewymagający. Tyle, że w węgierskim igénytelen to burak, któremu jest wszystko jedno: mieszkać może w mieszkaniu lub w oborze, jeść z talerza albo z gazety, ubierać się w cokolwiek. Najbliższy temu słowu byłyby pewnie prymityw, nawet abnegat brzmi tu zbyt pozytywnie bo dopuszcza jakieś, ignorowane ale jednak być może istniejące, smak czy potrzeby estetyczne. Kto zna węgierski doceni smaczek dosłownie przetłumaczonego na węgierski zdania Proszę się nie trudzić, nie jestem wymagający: Ne fárodjon, igénytelen vagyok.

Esztéta to, znowu, według słownika, po prostu esteta. Tyle, że węgierskie słowo oznacza w zasadzie krytyka sztuki i do bycia esztétą można się spokojnie przyznawać w towarzystwie wywołując zapewne szmer uznania, a po polsku użyjąc tego określenia w stosunku do siebie ryzykujemy, w najlepszym razie, ośmieszenie się brakiem skromności a w gorszym wywołanie zażenowania wobec demonstracji tak bezkrytycznego pięknoduchostwa.

Każda z tych par słów jest oczywiście inna. Mimo tych różnic wspólna jest odmienność pomiędzy obrazem świata, jego pojęć i wartości doświadczanych przez użytkowników obu języków.

fajne ale miejscami nieco zawodne słowniki

Narodowościowy czy mniejszościowy

jezw

„Nagroda narodowościowa dla zespołu Polonez” obwieszcza okładka styczniowego numeru Polonii Węgierskiej. Na piątek stronie miesięcznika pojawia się wyrażenie „prawa narodowości”. Na piętnastej informacja o „Spotkaniu samorządów narodowościowych”. Artykuł stronę dalej omawia wspomnianą nagrodę Premiera Węgier za pracę „na rzecz narodowości” dla zespołu Polonez. I tak pewnie dalej – nie przeczytałem miesięcznika od deski do deski więc możliwe, że słowo „narodowościowy” - w znaczeniu „mniejszościowy” - pojawia się tam częściej. Osobiście zgrzyta mi w uszach.

Sprawdziłem w słowniku języka polskiego PWN-u: narodowość to „przynależność do danego narodu lub oznaczenie wspólnoty etniczno-kulturowej, poczucie tej przynależności; niekiedy naród”. Czyli nie mniejszość narodowa.

Oczywiste jest skąd się to bierze: w węgierskim mówi się o samorządach mniejszościowych, że są „nemzetiségi”, same mniejszości to „nemzetiségek”, itd. Tłumaczenie dosłowne to “narodowość” i już jesteśmy na miejscu. Sytuacja podobna jak w przypadku słowa „programok”, które niekiedy tutejsi Polacy tłumaczą jako „programy” (pisałem o tym wcześniej).

Czyli błąd i lenistwo w tłumaczeniu. Sprawa prosta choć jednocześnie nie do końca. Wszystkie języki podlegają zmianie poprzez kontakty z innymi, zwykle sąsiadującymi językami, weźmy choćby użycie słowa „dokładnie” czy „absolutnie” jako potwierdzenia. Dzieje się z polskim w Polsce, czemu nie ma się dziać z polskim na Węgrzech? Tylko źródło wpływów inne, sam proces taki sam.

oże. Tu nie ma pewnie prostych recept – językiem nie da się kierować. Pozostaje własne wyczucie języka. Pozostaję przy wyrażeniu „mniejszościowy”. A Polonia Węgierska, największe bodaj pismo tutejszej polonii, niech sama decyduje jak używa polskiego, jaki język promuje.

gramatycznie montypythonowskie dowcipy nastolatków

jezw

Wiadomo, że każda grupa wiekowa ma swój rodzaj humoru, weźmy na przykład takie dowcipy dzieci, które rzadko śmieszą dorosłych. Ostatnio poprzez Chłopaka miałem okazję zetknąć się z popularnym ostatnio wśród jego kolegów absurdalnym humorem gramatycznym.

Chłopak z kolegami opowiadają sobie dowcipy gramatyczne, źródło: fortepan

Tak, ten wpis będzie na temat języka węgierskiego, jeśli ktoś go nie zna to nie doceni tych językowych subtelności, o których będzie. Takie osoby zapraszam to starszych wpisów na śmieszne tematy, proszę, na Boga, nie wychodzić z bloga!

Nieoczywiste dowcipy kolegów Chłopaka wyglądają na przykład tak:

  • Annyire szeretnék Dani egyet.
  • Jönnek a gyerek.
  • Eladók a telek.
  • Az én petrezselyem.
  • Kié ez a huzat? A kanapé.
  • Ott áll a szalon.
  • Dunna ha akarna.
  • Tüsszögőroham van.
  • Ugorj a kobra.
  • Gyere be a szoba, mássz fel a létra, és hozz le egy sajt.

Śmieszne? Okropnie, ale nie od razu.

Absurdalność tych krótkich tekścików (sorry, wyjaśnianie dowcipów to mało przyjemne zajęcie ale muszę) umożliwia pewna właściwość języka węgierskiego, a mianowicie używanie przyrostków tam gdzie, na przykład w polskim, używa się przyimków. Po polsku na stole, po węgiersku asztalon (w tłumaczeniu lustrzanym stółna). Jeśli końcówki słów mają brzmienie takich przyrostków (-ra, -re, -ba, -be, -t, -k, -ni) materiał na gramatyczny dowcip jest gotowy.

Wykładowcom hungarystyki podaję pomysł na egzamin dla studentów: powiedzieć im jeden z powyższych dowcipów, jeśli zarechoczą, zdali, jeśli nie – więcej gramatyki i Monty Pythona.

Dzięki dla Chłopaka za materiał!

-Gyere be a szoba, mássz fel a létra, és hozz le egy sajt, niezłe, co? -Hi, hi, źródło: fortepan

PS 2 czerwca 2016

Nowe dowcipy:

  • Rálépek a zebra, de előtte állok a beton, mert a peron várom a vonat, ami elvisz Szentendre.
  • Add ide az elefant.
  • Írok egy fuzet.
  • Élem a veszélyes élet.
  • Én megettem Pista kaját.
  • A dolgozatba kellenek a százalék.
  • Itt nyaralunk Balaton.
  • Ahol laknak a Siófok.
  • He ez a te Balatonfüred?
  • Lilinek elszakadt a harisnya.
  • Kinek a korcsolya?
  • Gyere fel a Tátra/Mátra!
  • Kérsz desszert?

Fałszywi przyjaciele

jezw

Proszę się nie denerwować, tym razem nie będzie o polityce czy Orbánie a o języku. W translatorstwie mówi się o “fałszywych przyjaciołach tłumacza” czyli słowach, które choć wyglądają podobnie do jakiś słów w innym języku to mają jednak inne, bywa, że zupełnie odmienne lub nawet sprośne, znaczenie. Typowe przykłady to angielski pathetic (żałosny a nie patetyczny), rosyjskie брюки (spodnie a nie bruki) czy też, sięgając coś mniej przyzwoitego, czeskie šukat (pieprzyć a nie szukać).

Takich fałszywych przyjaciół mamy rzecz jasna także na styku polskiego i węgierskiego. Poniżej podaję te, na które się natknąłem.

  • Huj huj hajra! – okrzyk zachęty węgierskich kibiców, w węgierskim zupełnie niewinny a jednak zakazany podczas meczów z reprezentacją ZSRR
  • programok – słowo w węgierskim używane zawsze w liczbie mnogiej w znaczeniu wydarzeń (kulturalnych, sportowych, festynowych czy festiwalowych), pisałem o tym już tu
  • civil – pozarządowy. Słowo to w węgierskim oznacza też cywila ale w tym znaczeniu jest znacznie rzadziej używane.
  • pohar – kubek, zwykły kubek. Puchar po węgiersku jest inaczej – zobacz poniżej.
  • kupa – puchar właśnie a nie to co mieliście na myśli. Niekiedy trudno się Polakowi nie uśmiechnąć jak przeczyta o zaciętej walce drużyn o, na przykład, kupę puchar Budapesztu.
  • Cyc! cyc! - nic zdrożnego, to po węgiersku kici, kici, tak tu się woła koty. Śliwka wywołała entuzjazm wśród moich kolegów kiedy przy nich zaczęła tak właśnie przywoływać jakiegoś dachowca.
  • ruha – ubranie. Angol extra ruha to nic innego jak Super ciuchy z Anglii (typowy napis na szmateksie). 
  • cipő, cipó – podobnie nic takiego: to pierwsze to buty a drugie bochenek
  • puska (wym. puszka) - strzelba
  • dr – niby taki sam skrót tytułu “doktor” ale jednak coś troszkę innego: tutaj używają go wszyscy absolwenci medycyny i prawa, i to w dodatku nie jako tytułu naukowego ale jako części nazwiska czyli również w kontekście, w którym w Polsce nikt by go raczej nie użył, na przykład przy podawaniu nazwiska w pralni chemicznej (było o tym tu)
  • kutas – studzienny. Mój kolega o tym nazwisku nie mógł zrozumieć radości wopistów na granicy kiedy po raz pierwszy przyjechał do Polski.
  • bizony – z pewnością
  • tutaj - tratwa, may w Budapeszcie nawet taką tutejszą ulicę Tratwową
  • pipa – znowu proszę bez skojarzeń, chodzi o fajkę
  • baba - odwrotność polskiej baby: małe dziecko

 


źródło: wiocha.pl

Znacie jakiś innych takich fałszywych przyjaciół? Jeśli tak opiszcie ich w komentarzach!

burczenie w brzuchu

jezw
Pisałem kiedyś o automatyźmie mówienia "na zdrowie!" w przypadku kichania, równie ciekawe jest zachowanie Węgrów gdy komuś zaburczy w brzuchu. Z dużą przewidywalnością pojawi się zawsze ktoś kto z szelmowskiem uśmiechem osoby szykującej się do rzucenia nadzwyczaj błyskotliwej i dowcipnej riposty, o której opowiada się potem latami na przyjęciach, powie "co, głodny jesteś?"

Dodajmy do tego "smacznego" (jó étvágyat) rytualnie wypowiadane przed jedzenie i "na zdrowie" (egészségedre) po i już mi się tworzą zręby słownika automatyzmów w języku węgierskim.

© Jeż Węgierski
Blox.pl najciekawsze blogi w sieci